Print Friendly

دکتر علی ایارعرض سلام و وقت بخیر دارم خدمت حضار محترم و دانشجویان  گرامی، لازم است تشکر کنم از زحمات جناب آقای دکتر قاسمی ریاست محترم انجمن جامعه شناسی استان و جناب آقای دکتر سپید نامه و سرکار خانم دکتر پیری از اعضای انجمن جامعه شناسی که با  فراهم نمودن زمینه لازم برای نشست های از این دست  به پویایی انجمن ، طرح مسایل اجتماعی  و  ایجاد ارتباط متقابل بن دستگاههای اجرایی و انجمن جامعه شناسی کمک می کنند.

همچنین در آغاز باید  اشاره کنیم که محتوای این سخنرانی برگرفته از طرحی پژوهشی با عنوان «ارزيابي عملكرد نيروي انتظامي و ظرفيت‌هاي امنيت اجتماع محور در مناطق زلزله زده ايلام(مورد مطالعه: زلزله مورموري شهرستان آبدانان)»است که در سال ۱۳۹۴ با حمایت دفتر تحقیقات فرماندهی نیروی انتظامی ایلامو نظارت  جناب آقای دکتر یاسان اله پوراشرف  انجام شده است که جا دارد از فرماندهی محترم نیروی انتظامی و دفتر تحقیقات کاربردی ناجا در استان تشکر کنیم.

در جهان متحول کنوني، بلاياي طبيعي مانند سيل، زلزله، آتشفشان، خشکسالي، و طوفان بر حسب عمق و وسعت آنها و نيز سطح مقاومت و آمادگي عيني و ذهني جوامع و انسان ها و اقدامات پيشگيرانه در اين زمينه با پيامدهايي  بسيار متفاوت در جوامع انساني همراه است. برای نمونه، اثرات و پيامدهاي منفي زلزله در کشور ژاپن بسيار پايين تر از کشورهاي در حال توسعه است در حالی که زلزله های  ۷ ریشتری در کشور ما فاجعه آفرین است در کشوری مانند ژاپن این دست زلزله ها مایه سرگرمی شهروندان و با عنوان ” گهواره جنباندن مادر بزرگ ” از آنها یاد می شود. کشور ما یکی از ریسک پذیر ترین کشور ها در برابر بلا ها و بحران های طبیعی است از ۴۰ نوع  بلای طبیعی ۳۱ نوع آن در ایران وجود دارد از این منظر ما جز کشور های خطر خیز جهان هستیم. از نظر وقوع زلزله های ۵ ریشتری از ده کشور اول دنیا هستیم با وجود این که یک درصد جمعیت جهان داریم ۶ درصد از تلفات انسانی فجایع و بلا ها به ما اختصاص دارد. تجربه زلزله بم و مقایسه آن با حوادث مشابه در همان ساله هاعمق آسیب پذیری ما را در برابر فجایع و بلا های طبیعی نشان می دهد زلزله بم چیزی حدود ۱۵۰۰۰۰ کشته، ۲۸۵۰ زن بی سر پرستريال ۵۰۰۰ کودک یتیم و ویرانی ۸۵ درصد بنا ها از خود به جای گذاشت، زلزله ای مشابه در اندونزی در همان سال چیزی حدود ۶۹ کشته  و مورد مشابه زلله کالیفرنیای آمریکا بود که تنها در آن یک ساختمان قدیمی تئاتر تخریب و دو کشته بر جای گذاشت. این در شرایطی بود که ریشتر و قدرت تخریبی این زلزله ها و زمان وقوع آنها به هم نزدیک بود. این مقایسه به ما نشان می دهد که فاجعه ای یکسان در شرایط اجتماعی متفاوت می تواند پیامد های بسیار متفاوت داشته باشد. این مقایسه تأمل برانگیز و تأسف انگیز است؟ نشان می دهد که ما باید در مدیریت بحران خود تجدید نظر کنیم.باید از تجارب درس بگیریم. از این منظر در س آموزی از تجارب ناموفق داخلی و الگوبرداری مناسب از اقدام ها و تجربه های موفق و اثربخش داخلی و خارجی را گوشزد می کند که بحث امروز نیز تلاشی به منظور حرکت در این مسیر است. با توجه به پیامد های متفاوت زلزله و حوادث بحران زای مشابه مدیریت منطقی جهت مواجه با این گونه شرایط باید در دستور کار قرار گیرد. اما قبل از هرچیز باید گفت که بحران چیست ؟حوادثي كه در اثر رخدادها و عملكردهاي طبيعي و انساني به طور ناگهاني به وجود مي آيد و سختي را به يك مجموعه يا جامعه انساني تحميل مي كند و بر طرف كردن آن نياز به اقدامات اضطراري، فوري و فوق العاده دارد. اما جامعه شناسی چه کمکی می تواند به مدیریت بحران داشته باشد؟ قبل از هرچیز باید به ارائه یک تعریف از جامعه شناسی بحران پرداخت:  جامعه شناسی فاجعه یکی از شاخه های علم جامعه شناسی است  که به مطالعه عوامل  اجتماعی موثر بر آسیب پذیری در برابر بحران ها و رفتار افراد و گروها مختلف اجتماعی در شرایط بحرانی می پردازد. اگر چه در سابقه آن  به مطالعات اس اچ پرینس ،پراساد و.. بر می گردد اما تا ۱۹۷۰ بیشتر یک دانش آمریکایی است پس از آن تقریبا جامعه شناس فاجعه جهانی شده است. و امروزه به یافتهای این علم در مدیرت بحران ها و فجایع در چرخه بحران توجه می شود. که جای  مطالعتی از این دست در مطالعه بحران ها در کشور ما خالی بنظر می رسد. جامعه شناسی بحران چه خدماتی می تواند به مدیریت بحران ارائه دهد: اول این دانش با توصیف مختصات جامعه هدف شناخت دست اندرکاران را ارتقاء می بخشد به آنان نشان می دهد که در چه جامعه ای با چه مختصاتی باید امداد گری کنند. دوم شناسایی موانع، مخرب ها و تسریه کنند ها های امداد گری و باز سازی و سوم اسطور زدایی از رفتار جامعه هدف و بحران زده. امروزه در مطالعات جامعه شناسی امنیت، اجتماع محوری به عنوان یک اصل پذیرفته شده است.برای مدیریت سوانح و بحران ها و ایجاد امنیت یکی از فرصت های موجود برای ستاد بحران و نیروی انتظامی استفاده از ظرفیت  اجتماعات محلی است  و این مهم  جز با  کمک به افزایش انعطاف اجتماعات محله ای، ایجاد اعتماد به نفس در آن ها و استفاده از توانایی ها و شناخت آن ها نسبت به محیط اطرافشان، در جلوگیری از پیامد های ناخوشایند حوادث طبیعی ممکن نخواهد بود. یافته ها و تجارب پیشین نشان می دهد مدیریت بحران با اجتماع محوری فاصله داشته و بیشتر بر مدار مدیریت سنتی می چرخد.زیرا شواهد نشان میدهد در مورد زلزله ها و حوادث مشابه سابق فقدان مدیریت منظم و روشمند موجب خسارت های  به آسیب دیدگان شده است. افزونی و پیچیدگی  مشکلات اجتماعی عصر حاضر سبب شده است که تجهیز منابع مردمی  و اعمال رویکرد اجتماع محوری در توسعه اجتناب ناپذیر شود پلیس جامعه محور را برخی از ترتیبات کار پلیسی می داند که که در پی واگذاری بخشی از نقش های مهم به اجتماع است که خودش به تعریف  و اجرای کارکرد پلیس بپردازد به این منظور باید بداند که در چه جامعه در حال ارائه خدمت به مردم اولویت ها و نیاز های مردم بشناسد.

آیا پلیس و مدیریت بحران می تواند با ساز و کار های سنتی به برقراری  نظم و امنیت اقدام کند؟ از این منظر باید اشاره تئوریکی به جهان مدرن متأخر از منظر گیدنز، دلوز و اولریش بک داشته باشیم.گیدنز اگرچه  با تفکیک ریسک های  خارجی مانند سیل ، زلزله و.. و ریسک های تولید شده مانند، رژیم های غذایی، احتمال انفجار نیروگاه های هسته ای و… بر ریسک های نوع دوم متمرکز است. اما در بحث جهان رها شده خود ما را وا می دارد که  تمایز جهان مدرن را دنیای سنتی تغییر دهیم، و درک کنیم که سازو کار های سنتی در جهان جدید کارایی لازم ندارند. همچنین دلوز جهان سنتی را خطی و مشخص و جهان جدید را ریزومی و گم می داند بنابراین تکلیف مدیریت در همه حوزه های از جمله بحران و امنیت در جهان  رها شده و گم با دنیا ساده سنتی کاملا متفاوت است. پلیس و ستاد بحران باید متناسب با این تغییرات در ساختار و  سیاست های خود تجدید نظر نموده، و ساختار چابک و منعطف طراحی کنند. در این خصوص امنیت اجتماع محور در شرایطی یک دهه ای ست در ساختار ناجا مورد عنایت قرار گرفته و به تجارب خوبی منجر شده است . یک نمونه آن طرح همیار پلیس است که در  درونی کردن بخشی از مقرارت ترافیکی موثر بوده است، فرزندان ما در خانواده تحت تاثیر تبلیغات و برنامه های ناجا خود به مثابه یک پلیس عمل می کنند. پیامد های مثبت پلیس اجتماع محور در شرایط بحرانی ضرورت به کار گیری این مدل در شرایط بحرانی نشان می دهد. امروزه تغییر و تحولات اساسی در ابزار قدرت دولت ها از یک سو و تغییرات در جوامع و پدید های امنیتی، فرهنگی و اجتماعی از سوی دیگر موجب تغییرات بنیادین نحوه مواجهه با مسایل امنیتی در سطح کلان- نظام سیاسی- و به تبع آن در سطح میانی- سازمان پلیس- در ابعاد سازمانی، تاکتیکی و استراتژی گردیده است. در ارتباط با امنیت داخلی رویکر دهای نظری متفاوتی وجود دارد :اول  رویکرد انفصالی( تهدید محوری):  و دوم- رويكرد اندماجي            (امنیت اجتماعی شده). در رویکرد اول نگاه سلبی به موضوع امنیت دارد به این معنی که شرایط امن را نبود تهدیدات بیرونی نسبت به جامعه دانسته ودسترسی به وضعیت و شرایط امن را در گرو وجود دولت قدرتمند می داند  همچنین در تمامی سطوح، امنیت با دولت فهم و تعریف می شود؛ بدین سبب جامعه حالت انطباق جو با ساخت رسمی پیدا می کند. زیرا  امنیت از سوی مرجعی برتر از جامعه تولید شده و به همین دلیل دولت های بزرگ با مسئولیت فراگیر، با پاسخگویی اندک موضوعیت می یابند.در این رویکرد سازمان پلیس خود را تنها متولی امنیت عمومی دانسته، و قدرتش را در اقتدار ظاهری، توان تخصصی و سلطه امنیتی می بیند.  اما در رویکرد امنیت اجتماعی شده  در این رهیافت نه تنها تفکیک بین جامعه و دولت پذیرفته شده نیست بلکه خود می توان عاملی برای ناامنی تبدیل شود.از این منظر امنیت از درون جامعه می جوشد بر این اساس امنیت داخلی وضیعتی است که در آن اولا هویت اجتماعی از ناحیه آسیب های مختلف داخلی و خارجی مصون باشد دوم اینکه روابط سیاسی اجتماعی بر مقوله رضایت نه قدرت استور باشد.در مقام پاسخ به سوال امنیت برای چه کسی (هدف مرجع امنیت )مشخص می شود بسته به این که هدف مرجع امنیت چه باشد شاخص های امنیت و نا امنی نیز متفاوت می شود. رویکرد دوم ما را به سمت اجتماع محوری جامعه محلی رهنمون می شود. برای مدیریت بحران اجتماع محور مدل های پیشنهاد شده است از جمله:مدل( CBMD)  سازمان ملل،مدل مدیریت مردم محور«مركز آمادگي مقابله با سوانح آسیا(ADPC)، پروژة بين‌المللي توسعة امداد و نجات و…در تمامی مدل و رویکرد های ذکر شده تآکید براین است که جوامع مختلف در برابر بحران ها و بلایا به یک اندازه آسیب نپذیرفته و به یک شیوه واکنش نشان نمی دهند عوامل اجتماعی و سازمانی و از جهت دیگر عوامل شناختی- نگرشی بر آسیب پذیری در برابر بلایای طبیعی تاثیر گذارند. به عنوان مثال در جامعه ای که فساد اداری و فقدان نظارت بالا باشد و قبل از وقوع بحران بر ساخت و ساز ها نظارت نباشد به یقین عمق فاجعه و دامنه آن بیشتر خواهد شد. عوامل اجتماعی مثل حاشیه نشینی، مهاجرت گسترده، فقر و.. نیز تاثیر گذار هستند. توزیع ریسک با جایگاه طبقاتی رابطه ای معکوس دارد تحقیقات نشان می ده ند که فقرا بیشتر آسیب پذیر بوده و در جذب منابع حمایتی پس از بحران نسبت به قشر ثروتمند بهره مندی و عایدی کمتری دارند، توزیع پیامد های فاجعه ها، بحران ها و بلایای طبیعی و حتی واکنش  سایر شهروندان، مدل های کمک و امداد رسانی  بر حسب مولفه های اجتماعی قابل تبیین است. مدل جمع آوری کمک و امداد رسانی در زلزله اخیر ازگله کرمانشاه  منحصر  به فرد بود، زنگ خطری بود برای ستاد بحران؟ برای مدیریت بحران کشور؟ چرا هر کسی با ماشین شخصی خودش کمک جمع می کند و به امداد گری می آید؟ اینجا اعتماد مردم آسیب دیده است ترمیم نشود ، در بحران های بعدی مدیریت سخت خواهد شد.پس همانگونه که ملاحظه شد حتی امداد رانی هم به مولفه های اجتماعی سخت گره خورده است، کار ستاد بحران ونیروی انتظامی در جامعه ای که اعتماد نهادی بالاست به مراتب راحت تر و سهل تر پیش می رود تا جامعه ای که فقدان اعتماد نهادی است یا اعتماد نهادی در آن تضعیف شده است. مطالعات پیشین بیانگر بی خبری مدیریت بحران، از تجارب جهانی در حوزه مدیریت بحران و از جمله تجربیات دهه  اخیر، حضور سازمان یافته شهروندان در قالب اجتماعات محلی است. اهمیت موضوع مشارکت اجتماع محور در شرایط بحرانی تا حدی است که مرکز توسعه ی منطقه سازمان ملل در سال ۲۰۰۱، به تدوین برنامه ای پرداخت که در آن به طور ویژه به اهمیت اجتماعات محلی در مدیریت بحران تأکید شده است که به برنامه (CBDM) معروف است تجربه زلزله بم و زلزله مورموری و زلزله اخیر ازگله کرمانشاه  نشان می دهد که مسئولین فاقد دانش مدرن در امر مدیریت بحران بر پایه اجتماعات محلی  و اجتماع محوری هستند. با این توصیف در این سخنرانی موضوع مورد بحث بیشتر بر عملکرد ناجا در زلزله   سال ۱۳۹۳مورموری شهرستان آبدانان متمرکز است  هدف این است که بگوییم چه درس های از زلزله مورموری می توان گرفت . توانمندی های، ظرفیت ها و چالش ها در امر برقراری امنیت و نظم  و امداد رسانی کدام موارد بودند. قبل از هرچیز ما در ورود به حوزه مورد  به دنبال توصیف شرایط اولیه بودیم ،مطالعه مصاحبه و مشاهدات بیانگر فقدان مدیریت متمرکز، مشکل برخی از زیر ساخت ها، بی اعتماد به مدیران، غفلت از مولفه های اجتماعی و اقلیمی در امداد رسانی، فقدان مدیریت اطلاعات. به عنوان مثال امداد گر خاص معلولین، سالمندان و.. زنان بی سرپرست وجود نداشت، این جا نیاز هست قبل از بحرانی فهرستی از اقشار آسیب پذیر تهیه و برای سازمان های مانند بهزیستی و کمیته امداد امام (ره) نقشی تعریف شود  توزع کمک در خیابان های اصلی یعنی فراموشی کسانی که در حاشیه هستند… به مولفه های اجتماعی توجه نشده بود.  به لحاظ غفلت از مولفه اقلیمی چادر های توزیع شده بود که با اقلیم گرمسیری و فصل تایستان سازگار نبود و مشاهدات نشان می داد که برخی از مردم روی چاد ها آلا چیق  از جنس نی و شاخ برگ درختان برای جلوگیری از گرما درست کردند. فقدان اطلاع رسانی به موقع موجب شایع پراکنی ها متفاوت شده بود. یکی دیگر از مولفه های مورد مطالعه ما در زلزله مورموری بررسی عملکرد ناجا بود نیروی انتظامی در ابعاد انتظامی، راهور و آگاهی به میزان بسیار زیاد از نظر شهروندن خوب اقدام کرده بود و در ابعاد ارائه خدمات  مشاوره ای و حمایت های عاطفی و جذب مشارکت های مردمی هم ورود  نموده بودند. البته در بحث مشارکت نیروی انتظامی بیشتر بر قابلیت ها  و گونه سنتی سرمایه اجتماعی جامعه هدف متمرکر بود ومی توانست از ظرفیت جوانان تحصیلکرده، زنان و … هم استفاده کند . در بخشی دیگر از مطالعه به دنبال این سوال بودیم که چه ظرفیت ها در جامعه بحران زده وجود دارد که ناجا بتواند از آنها استفاده کند؟ یافته نشان داد که  که میل به مشارکت خود جوش در مولفه های گزارش موارد مشکوک، تقبل نگهبانی محله، و سایر مشارکت های همیارانه .. وجود دارد. همچنین میل به مشارکت هدایت شده در قالب تقاضا برای آموزش مدیریت فاجعه، کمک های اولیه، تیم بندی جوانان و.. وجود دارد و مهمترین قابلیت  و بنیادی ترین سرمایه برای نا جا را می توان اعتماد جامعه هدف به ناجا بود، این اعتما چنانچه مدیریت شود. می تواند به مثابه یک  تسهیل گر وپیشبرنده در شرایط عادی و بحرانی یاریگر ناجا باشد.

همچنین یکی از اهداف ما این بود که که چالش های برای مدیریت بحران و ناجا در بستر اجتماعی وجود دارد؟ اولین چالشی که  تیم ما در مصاحبه با مردم استخراج کرد  پنداشت دولتی بودن نظم بود،یعنی برخی مردم فکر می کردند که برقراری نظم تنها کار نیروی انتظامی هستريا، یک مورد دیگر تصور قدر قدرتی پلیس بود، مرد اذعان می کردند که در ایام بحران حتی یک فقره دزد اتفاق نیفتاده است اگر چه این تصور برای پلیس اقتدارآورست اما در صورت عدم مدیریت شاید به پنداشت پلیس به تنهایی برای امنیت کافی است دامن زده و خود به یک چالش تبدیل شود پلیس ضمن حفظ اقتدار باید نشان دهد که این اقتدار حاصل همکاری مردم است. احساس درماندگی و عجز یکی از چالش ها بود مردم احساس می کردند کاری از دستشون ساخته نیست و این  نگرش می توان عمق فاجع و آسیب پذیری را تشدید کند مهمترین چالش چالش بومی ستیزی بود، مردم به دلیل سیطره روح قبیله گرایی وخانواده گرایی نوعی پیشداوری نسبت به مدیران و امداد گران بومی داشتند و معتقد بودند در توزیع کالا و کمک های رسیده نوعی خویشاوند بازی و پارتی بازی وجود داره.. بنابر این باید مدل حضور امداد گران و مدیران بومی در فضا های قومی و قبیله ای مورد باز اندیشی قرار بگیرد. یکی دیگر از چالش ها فقدان مکانیزم اطلاع رسانی به مردم بحران زده برای کسب کمک، محل توزیع کمک و حتی امداد گران و خبرنگاران بود. همچنین مطالعه نشان می داد که مردم اولویت های متفاوت دارند پس از برقراری نظم اولیه و تأمین مایحتاج ضروری مانند غذا و سر پناه موقت، تامین نیاز های مانند فراغت جوانان، کودکان، زنان، مداخلات روانشناختی ، مدد کاری اجتماعی، اطلاع رسانی از کمک های رسیده، مکان و زمان توزیع کالا ها و کمک ها و.. باید مورد توجه قرار بگیرد. در بخشی دیگر از مطالعه به دنبال این سوال بودیم که سبک مشارکت اجتماع محور ناجا در زلزله مورموی آبدانان چه پیامد های داشته است؟ یافته های ما نشان می داد که  از نظر برون سازمانی جامعه هدف معتقد بود که  جان و اموال مردم از خطر سرقت در امان بوده  است و نوعی امنیت اخلاقی ، جانی و اقتصادی وجود داشته است. همچنین ناجا برای حضور و مشارکت مردم در امنیت فرهنگ سازی نمود و همچنین به نوعی سرمایه اجتماعی پلیس با نشان دادن چهره ای مردمی ، مقتدر و معتمد  ارتقاء داد.البته  فرماندهی انتظامی استان باید از خطر مستهلک شدن این سرمایه غافل نبوده و آن را مدیریت کند. در پاین باید گفت که مدیریت یک بحران قبل از آن که از عمق فاجعه و مولفه های فیزیکی و مهندسی متأثر باشد از مختصات فرهنگی- اجتماعی و سازمانی جامعه بحران زده  و جوامع پیرامون تأثیر پذیر است. بنابراین ضرورت دارد مدیرت انتظامی و ستاد بحران با درک شرایط اولیه بحران، ظرفیت های مشارکت – اجتماع محوری در جامعه هدف، چالش های اجتماع محوری بحران را مدیریت نموده و نظم را بر قرار نمایند.

نیروی انتظامی در سالیان اخیر بر امنیت اجتماع محور متمرکز شده است ضرورت دارد این مهم را نیز در شرایط بحرانی مطمح نظر قرار دهد. یکی از مهم ترین عواملی که امروزه در پیشگیری و نیز در مدیریت بحران مطرح است، مشارکت مردمی است.لزوم بهره گیری از ظرفیت ها و توانمند ی های موجود در سطح اجتماعات محلی و برنامه ریزی و اقدام به منظور آموزش و آماده سازی ساکنان محله های شهری با هدف کاهش خسارات و تلفات ناشی از وقوع بلایای طبیعی احتمالی را مشخص می کند. امنیت اجتماع محور یعنی تولید امنیت توسط خود مردم و برای مردم و شهروندان ،  نیروی انتظامی با برداشتی اجتماعی شده از امنیت در زلزله مور موری و تشخصی مختصات اجتماعی- فرهنگی جامعه هدف عملکرد مطلوبی از خود نشان داد اگر چه غفلت سایر دستگاه ها از مولفه های اجتماعی- اقلیمی و… در چنین شرایطی مشهود بود و می تواند تهدید گر نظم و امنیت در شرایط بحرانی باشد.مداخله اجتماع محور ناجا در زلزله مور موری منجر به اعتماد و افزایش سرمایه اجتماعی ناجا در بین شهروندان و جامعه هدف شده  اگر چه سرمایه اجتماعی چنانچه خوب مدیریت نشود می تواند مستهلک شود، یافته های تحقیق بیانگر  اعتماد بسیار ضعیف جامعه هدف به اعضای ستاد بحران بود که متأسفانه غفلت ستاد بحران و عدم توجه به مولفه های اجتماعی در مدیریت بحران کار را به جایی رساند که بسیاری از مردم شخصا در زلزله اخیر کمک ها را به دست مردم زلزله زده ازگله رساندن این امر قبل از آن که نشان از روح نوع دوستی ما ایرانیان باشد نشانه ای از فقدان و تضعیف اعتماد نهادی در جامعه ماست ستاد بحران باید این ضرورت را درک کند و ناجا هم  می بایست در این فاصله سرمایه اجتماعی و اعتماد به دست آمده را مدیریت کند اما ناجا در امر برقرار امنیت با چالش های هم مواجهه بود از جمله  سطح پاین دانش ریسکی جامعه هدف، روح قومی و قبیله در جامعه هدف که منجر به ایجاد نوعی پیشداوری در مورد نیروهای بومی سایر ارگان ها  و نهایتا تنش می شد . بنابراين در شرايط عادي و پس از بحران پليس بايد اين چالش‌ها و فرصت‌ها را شناسايي نمايد. رضايت مردم از عملكرد پليس در مديريت انتظامي زلزله مورموري ناشي از توجه قابل قبول مديريت انتظامي مورموري به مؤلفه‌هاي مختصات فرهنگي و اجتماعي منطقه بوده است. بنابراین چنانچه قرارست مدیریت بحران ما بتواند خسارات ناشی از بحران ها را به حداقل برساند. باید تنها بر مرحله بعد از بحران تمرکز نکند و یافته های جامعه شناسی بحران/ فاجعه را در سه مرحله قبل، حین و بعد از فاجعه مورد استفاده قرار دهد.

  • مدرس مدعو گروه جامعه شناسی دانشگاه ایلام

اشتراک این خبر در :